instagram
telegram

سیستم های نوشتاری جهان

ترجمه و تالیف: مجید جعفری اقدم

موضوع: ادبیات غیرداستانی

ناشر:انتشارات آناپل

سال نشر:۱۳۹۹

تعداد صفحه: ۲۲۸

اندازه:۱۴×۲۱

شابک: 978-622-965961-8

قیمت: ۶۰۰۰۰۰ ریال

****

در باره کتاب:

زبان نوشتار به عنوان یک رسانه ارتباطی از دیرباز نقش های مختلف ارتباطی را درجوامع بشری ایفا کرده و مردمان زیادی از این طریق توانسته اند تماس و تعامل خود با دیگران را وسیعتر کرده و با مردمی که نمی توانستند از طریق زبان گفتار مرتبط شوند،ارتباط برقرار نمایند. مکتوب شدن هر نوع زبان گفتاری،یا به عبارت دیگر تبدیل آن به زبان نوشتاری،از زمان پیدایش تا تبدیل آنها به صورت های استاندارد و کامل،تاریخچه پرفراز و نشیبی داشته است به گونه ای که مطالعه و بررسی نوشتار و سیستم های مختلف آن موضوع ویژه ای در حوزه زبانشناسی شده است.

هدف اصلی این کتاب ارائه اطلاعات مفید و مختصر از سیستم های نوشتاری ،خط ها و دستگاه های نگارش زبان های اصلی جهان و همچنین مطالب نظری در ارتباط با زبان نوشتاری می باشد.تنوع سیستم های نوشتاری در گذشته و حال بقدری گسترده است که برای هر کدام شاید کتاب های مستقلی نوشته شده است.از چهل سال پیش دانشمندانی چون “کوهن”،”دیرنگر”،”گلب” و”ینسن” در مورد نوشتار مطالعات علمی زیادی داشته اند و نتیجه تحقیقات انجام گرفته اطلاعات سودمندی را در مورد منشا پیدایش سیستم های نوشتاری و سیر تحول آنها در اختیار علاقمندان به مطالعه نوشتارقرار می دهد.پاره ای از این تحقیقات به زبان فارسی ترجمه و چاپ شده است ولی کتابی که حاوی اطلاعاتی در مورد سیستم های نوشتاری مهم جهان باشد کمتر در ایران چاپ و انتشار یافته است.این کتاب می تواند مورد استفاده دانشجویان زبانشناسی،متخصصین خط و کتابت و سایر مخاطبین علاقمند به موضوع نوشتار قرار گیرد.

 کتاب در سه بخش درآمدی برنوشتار، معرفی سیستم های نوشتاری جهان و ضمایم تنظیم شده است.در بخش نوشتار مطالب نظری در مورد نوشتار از قبیل :تعریف نوشتار،زبان نوشتاری،ابزار نوشتار،محمل نوشتار،جامعه نوشتاری،پیدایش نوشتار،نقش های نوشتار،ریشه شناسی نوشتار،سیستم نوشتار و معیار نوشتار بطور مختصر توضیح داده شده است.

در بخش معرفی سیستم های نوشتاری جهان نود و یک سیستم نوشتاری معروف  توضیح داده شده است.هر مدخل حاوی مطالبی در مورد پیدایش و تحول سیستم نوشتاری خاص و ارتباط آن با زبان مورد نظر می باشد.ویژگی خاص این کتاب ارائه مستندات معتبر شامل اشکال و جداول در مورد هر سیستم نوشتاری است .در مجموع ۷۲جدول و ۷۷ شکل برای فهم بهتر و بیشتر انواع سیستم های نوشتاری در این کتاب مورد استفاده قرار گرفته است.

 

در بخشی از کتاب می خوانید:

 

تعریف نوشتار: 

حداقل چهار تعریف متفاوت برای کلمه نوشتار در کاربرد غیر حرفه ای وجود دارد:

۱-نوشتار سیستمی از ثبت زبان توسط علائم دیداری یا لمسی است که با روش سیستم مند اجزای گفتار را به هم ربط می دهد،مثل نوشتار الفبائی در مقابل نوشتار تصویری

۲-نوشتارتلاشی است برای ثبت زبان با استفاده از یک سیستم

۳-نوشتار سبک خطی است مثل خط شکسته در مقابل خط با کلمات مستقل

۴-نوشتار یک کار حرفه ای است.

 

جامعه نوشتاری:

جامعه نوشتاری در قیاس با جامعه گفتاری اصطلاحی است که در جامعه شناسی زبان رایج شده است.نوشتار به عنوان ملموس ترین زیر مجموعه زبان،اغلب به مقولات فرهنگ،ملت و دین می پردازد.به طور نمونه”املای امریکائی” نشانه ای از استقلال زبانی و فرهنگی می باشد،همینطور استفاده از<ss>به جای  حرف آلمانی <B>در زبان سویسی نشانه ای از کاربری فرهنگی و زبانی از نوشتار است.در اصطلاح اقتصادی،جامعه نوشتاری  بازاری است برای آثار چاپی که توسعه آنها توسط مجموعه ای از استانده های سیستم نوشتاری تعیین می گردد.در مفهوم وسیع تر،همانگونه که خط ها دارای بار عاطفی هستند، از مفاهیم دینی ،فرهنگی و اجتماعی نیز برخوردار می باشند.بدین خاطر است که در تاریخ نوشتار،وقتی سبک یا سیستمی مورد پذیرش جامعه ای قرار می گیرد،قرن ها با آن جامعه می ماند.هر جا زبانی سیستم نوشتاری پیدا می کند،جنبه های اجتماعی آن بخشی از هویت اجتماعی جامعه می شود.

پیدایش نوشتار:

نوشتار از شکل اولیه خود-تصاویر و ابزاری که برای بخاطر سپردن بکار می رفت، مثل نشانه های اندازه گیری،تکه چوب های مقایسه،نخ های گره خورده-تا انواع سیستم های کامل نوشتاری در جهان ،تغییر و تحولات پیچیده ای را متحمل شده است.همه در این موضوع توافق دارند که گام مهمی در تاریخ نوشتار با  اصل  ربوس[1] یعنی ساخت کلمه از ترکیب حروف و اشکال  برداشته شد و همچنین با استفاده از سیستم های نوشتاری برای نوشتن زبان های غیر از زبان هائی که اساسا از آنها نشات گرفته اند، تحولات مهم از جمله تغییر از سیستمی که علائم نشانگر معنا و آوا می باشد به سیستمی که علائم فقط نشانگر آوا است،بوجود آمد.علاوه از عوامل کلی که تاثیر غیر قابل انکاری در توسعه نوشتار داشته اند، تاریخ سیستم های نوشتاری بقدری متنوع ودارای شاخصه های متفاوت است که تعیین زمان مشخصی برای پیدایش خط امری ریسک پذیر است،با آنکه تلاش های نظری و تئوریک زیادی در این زمینه صورت گرفته است.بعضی مورخین نوشتار برای ریشه یابی سیستم های نوشتاری از طریق شناسائی نقاط مشترک و یافتن اصولی که موجب تغییرات مستدل شده است ،تلاش کرده اند.چنین تلاش هائی علی رغم ضروری بودن در ارائه نظریه ای برای نوشتار،گاهی منجر به نتیجه گیری های خیلی ساده شده است.براین اساس،تکامل نوشتار از دیدگاه آرمان گرا توصیف می شود که این دیدگاه دارای ترتیبی ضروری از پیدایش و تحول خط می باشد،یعنی تصویرنگاری،ایده نگاری،واژه نگاری،هجانگاری و نوشتار الفبائی. در این میان بیشتر از همه “آی جی گلب”[2] به ضرورت این مراحل تاکید دارد. او بر اساس اصل اقتصاد ،تمایل طبیعی نوشتار را کاهش علائم نوشتاری می داند: نمایش هرچه کوچکترواحدهای نوشتاری(کلمه،هجا،واژ) و هرچه کمتر شدن علائم اولیه.اما علی رغم زیبا بودن این نظریه نمی تواند بعضی پدیده های مهم در تاریخ نوشتار را تبیین نماید.برای نمونه،تعیین محل الفباهای هجائی هندی درترتیب گفته شده می باشد.اگر این دیدگاه درست باشد،همانگونه که تصور می شود خط برهمائی باستان از خط آرامی مشتق شده است،در این صورت این نوعی برگشت به عقب است چرا که خط آرامی دارای الفبای همخوانی با ۳۲ حرف است، حال آنکه خط برهمائی سیستم هجائی دارد و علائم آن خیلی بیشترازخط آرامی است.نظریه آرمان گرا،مربوط به توسعه سیستم های نوشتاری که تسلسلی از مراحل توسعه الزامی پنداشته می شود،به دو دلیل مشکل دارد.اول اینکه هیچ سیستم نوشتاری خنثی به جهت زبانی وجود ندارد.تمام سیستم های نوشتاری دارای الفبا،نشانگر ویژگی های زبانی خود می باشند.در این مفهوم سیر تحول آنها را نمی توان به خوبی دنبال کرد،الا ویژگی های ساختاری آنها در نمایش زبان های خاص.دلیل دیگر غیر هم زمانی وقوع تغییرات در زبان ها و سیستم های نوشتاری است.این مسئله مدتها تحت تاثیر روابط ساختاری سیستم های نوشتاری بود.بنا به این دو دلیل توسعه خط ها سیر مستمر،رو به جلو و طبیعی نداشته اند و اغلب مسیر های پر پیچ و خم و ناموفقی را تجربه کرده اند.

ریشه شناسی نوشتار:

با بررسی لغات در نوشتار می توان روند تحولات سیستم های نوشتاری را در فقه الغه آنها بررسی کرد.فعل یونانی نوشتن[3] اساسا به معنی حک کردن،خراشیدن یا معنی شبیه لغت لاتینی scribere  ،انگلیسی inscribe  ،آلمانی schreiben وفرانسوی ecrire  است.در زبان های سامی برای معنی”نوشتن”،”بریدن” یا “کندن”ظاهرا از کلماتی استفاده می شود که ریشه یکسانی دارند.کلمه چینی shu به معنی رنگ کردن اشاره به قلم مو دارد.بهمین ترتیب در خط مصری قدیم همان کلمه برای طراحی و نوشتن بکار می رفت.کلمه انگلیسی write ازکلمه یونانی به معنی بریدن و نشان گذاشتن مشتق شده است.

 

محمل نوشتار:

تقریبا هیچ محدودیتی  در سطوحی که برای نوشتن بکار رفته از ابتدا تاکنون وجود نداشته است.استخوان،صدف های دریائی،سنگ،گل و چوپ از محمل های اولیه نوشتار بوده اند. در یک مرحله نسبتا پیشرفته از مواد و سطوح مختلفی برای نوشتن استفاده شد:تابلوهای گلی در بین النهرین و آیگون،نوارهای چوبی و ابریشمی در چین،برگ های پهن و لوله های نی در جنوب و جنوب غربی آسیا،پوست حیوانات در بخش های مختلفی در مدیترانه و خاورمیانه باستان و پوست درختان از جمله آنهاست.نوشته های یادبود روی سنگ ها تقریبا در هر فرهنگی یافت می شود و فلز-مس،نقره،طلا؛سرب،قلع و آهن-به عنوان محمل نوشتار به شکل سکه ها؛ ورقه های نازک و وسایل مختلف مثل ظروف،شمشیرها و آینه ها نیز بطور وسیعی مورد استفاده قرار گرفته اند.قدم بعدی تولید موادی بود که مناسب نوشتن باشد:استفاده از سنگ های پوشیده شده با پارچه،سفال و چرم در فلسطین،سوریه ،لوح های مومی –لوح های چوبی پوشانده شده با لایه نازکی از موم سیاه-در یونان و روم و پاپیروس در مصر از آن جمله اند .پاپیروس از مصر به فلسطین،مستعمرات فینقی در اطراف مدیترانه و امپراطوری روم صادر شد.اما از آنجائیکه پاپیروس در بیشتر شرایط آب و هوائی پوسیده می شد و یا از بین می رفت، متخصصان خط و کتابت به دنبال محمل های نوشتاری محکم و با دوام بودند. مثلا در روم،کاغذ پوستی درست شده از پوست حیوانات به عنوان وسیله نوشتاری برتر جایگزین پاپیروس شد و قرن ها تا کشف کاغذ مورد استفاده قرار گرفت.

در قرن یازدهم این اختراع چینی ها به دست اروپائیان رسید و به جهت ارزان بودن و آسان بودن تولید آن به عنوان  وسیله نوشتاری تا زمان اختراع چاپ در جوامع نوشتاری مورد استفاده قرار گرفت.در اواخر قرن بیستم ،با وجود اینکه جاپ الکترو مغناطیسی به سرعت نقش های مختلف ثبت،انبار و انتقال اطلاعات را انجام می داد،کاغذ هنوز اهمیت خود را از دست نداده بود.علاوه از وجود محمل های مختلف برای نوشتن،برای نوشتار تزیینی از سطح های خاص دیگر نیز استفاده می شد.نوشتار به اشکال مهر،نقاشی،کنده کاری،حکاکی،پرس شده،قلم کاری شده،بافته شده ،سوزانده شده،دوخته شده و یا اسپری شده روی لوح های راهنما،سنگ قبور،فرش ها،لباس ها و هر نوع پارچه،در باغ ها و روی درختان،روی پوست انسان،در سطوح موزائیک و در  نوشته های روی کیک های تولد یافت می شود.هر چیزی که به انسان تعلق دارد،قابلیت محمل شدن برای نوشتار را دارد و اشیائ زینتی از قبیل جواهرات در قالب شکل حروف نیز تولید می شوند.برگ گیاهان دریائی به شکل حروف چینی،ماکارونی به شکل الفبا و شکلات به شکل حروف،و پیام های نوشته شده در آسمان با دود هواپیما نمونه های عجیبی از اشکال غیر عادی از نوشتار هستند.

در بین محمل های مختلف نوشتاری تعداد کمی از آنها به جهت قابلیت کاربری برای نوشتن با اقلام گرافیکی باقی ماندند. قابل ذکرترین آنها گل می باشد که وسیله شکل دهنده به خط میخی بود.شکل علائم میخی به عنوان الگوهائی از علائم  زاویه دار،از فشار دادن یک سوزن نوک تیز روی گل نرم بدست می  آمد(شکل ۱)

شکل ۱:گل،با دوام ترین محمل نوشتار.تصویر نامه ای از بابلی باستان

همچنین زاویه دار بودن حروف چینی شاهدی بر این حقیقت است که فضولات گوسفندان و لاک پشت ها با یک وسیله نوک تیز بریده شده و به عنوان نخستین نوشتار در چین مورد استفاده قرار گرفتند.اشکال گرد در دست خط های هندی جنوب و مشتقات آنها در برمه،اندونزی و فیلیپین با مراجعه به محمل های نوشتاری مهم تعبیر و تفسیر شده اند:برگ های پهن برای نوشتن حروف قوسی شکل، بصورت لوله در می آمدند تا کمتر شکسته شوند. محمل های نوشتار خیلی بیشتر از جنبه های صوری و سطحی تاریخ نوشتار می باشد. بطور سنتی کتیبه شناسی به مطالعه خط های حک شده روی مواد سخت گفته می شود.

 

سیستم نوشتار:

سیستم نوشتاری به مجموعه علائم دیداری و لمسی بکار رفته برای نمایش واحدهای زبانی در یک روش سیستم مند اطلاق می شود که هدف آن ثبت کردن پیام های قابل تشخیص توسط هر شخصی است که زبان مورد نظر و قواعدی که واحدهای زبانی در آن سیستم معنی دار کرده است را می داند. سیستم نوشتاری بعضی مواقع با سایر سیستم هائی که بایستی این سیستم از آنها،حداقل در بافت های تئوریک متمائز گردد، اشتباه گرفته می شود.نوشتار مدخلی مستقل از الفبا،کتیبه شناسی،خط و املا  است. سیستم نوشتاری به عنوان یک اصطلاح فنی در دو مفهوم بکار می رود: یک مفهوم اشاره به انواع مهم سیستم های گرافیکی که برای نشان دادن زبان طراحی شده اند ،دارد ،یعنی سیستم های واژنگار،هجانگار،الفبا های هجائی،همخوانی والفباهای کامل.تفاوت اصلی مابین سیستم های نوشتاری “پلمریک”[4]،مثل سیستم های واژنگار و هجانگار،که علائم برای نشان دادن واحدهای آوائی و معنائی بکار می روند با سیستم های نوشتاری “سنمیک”[5] ،مثل الفباهای هجائی،همخوانی و کامل،که در آن علائم فقط برای نشان دادن واحدهای آوائی بکار می رود،می باشد.برای نمونه نوشتار چینی که گفته می شود سیستم نوشتاری آن واژ-هجائی است از انواع پلمریک و خط های هندی  نمونه هائی از سیستم نوشتاری سنمیک از نوع خاص آن یعنی الفبای هجائی است. در این مفهوم سیستم های نوشتاری محدود به زبان های فردی نمی شوند،اگر چه آنها بطور مشخص بعضی از ویژگی های زبانی زبان مورد نظر را منعکس می کنند.برای مثال سیستم های کلمه-هجائی برای نشان دادن زبان هائی ایجاد شده اند که توسط لغات تک هجائی زیادی هویت یافته اند مثل خط های سامری،چینی،مایائی و الفباهای همخوانی که برای زبان های سامی که در آنها ریشه های همخوانی متحمل تصریف های واژگانی شده اند،بوجود آمده اند.

در مفهوم دیگر یک سیستم نوشتاری آن چیزی است که به عنوان املا به آن اشاره می شود،یعنی سیستمی از قواعدی که عهده دار استفاده از کوچکترین واحدهای نوشتاری یک زبان است.برای مثال نوشتار انگلیسی خیلی پیچیده است،چرا که قواعد آن در سطوح مختلفی از ساختار گرامری عمل می کند.سیستم نوشتاری در این کاربرد سیستمی الفبائی پنداشته می شود،اما اصطلاح سیستم در اینجا یعنی آنچه که باید انجام دهد تا حروف الفبائی برای نشان دادن واج ها،تکواژها و کلمات در انگلیسی با هم ترکیب شوند.در این مفهوم یک سیستم نوشتاری مشخصه زبانی است که جزو زیر مجموعه گرامر یک زبان می باشد.

ابزار نوشتار:

ابزار نوشتار به وسائل دستی برای علامت دار کردن یک سطح نوشتار با علائم دیداری که زبان را می نمایانند،گفته می شود.وسایل نوشتار اولیه شامل نی و حصیر در مصر،سوزن یا میخ های درست شده از گیاه نی با نوک های سه گوش با فشار دادن روی گل در بین النهرین،قلم موهای ساخته شده از موی شتر و موش در چین می شدند.همانند حصیر،نی،قلم مو،گیاه نی تو خالی کار ابزار نوشتاری رساندن مایع رنگی به سطح نوشتار بود.برای اولین بار در قرن ششم میلادی قلم پر با هدف ذخیره کردن ستون کوچکی از مایع که بتواند هنگام فشار دادن نوک آن بیرون بیاید،ابداع شد.از آنجائیکه این قلم جوهر را به روش کنترل شده بیرون می داد،یک پیشرفت بود.با ساخته شدن بال های بزرگ از پرندگان،قلم پر ابزار نوشتاری مهمی بیش از هزار سال در اروپا بود.

تدریجا با شکافتن نوک قلم استیل ، که نخستین بار در قرن هیجدهم در انگلستان ابداع شد،قلم کویل از دور خارج گردید.از فلز برای ساختن قلم های فلزی خیلی سریع استفاده شد،قلم برنزی در کنده کاری “پمپی”[6] کشف گردید و رایج شد.در اوایل قرن نوزدهم یک ذخیره جوهر قابل استفاده مجدد به قلم برنزی اضافه گردید تا قلم خودنویس(جوهری)[7] ساخته شود.از آنجائیکه این قلم زحمت فرو بردن چندین باره قلم به داخل جوهر در طول نوشتن را از بین می برد،پیشرفت خوبی محسوب می شد.

اواخر قرن هیجدهم شاهد اختراع مداد سربی توسط شیمیدان فرانسوی،”نیکولاس یاکوس گونته”[8] بود. برای نخستین بار گرافیت،ماده سیاه رنگی که منجر به اختراع مدادهای سربی شد،برای نوشتن مورد استفاده قرار گرفت.آزتک ها [9]بعنوان کسانی که قبل از ارتباط با اروپائیان از گرافیت برای نوشتن استفاده کرده اند شناخته می شوند.در انگلستان معدن گرافیت در نزدیکی “بوروادل” [10] شهر کامبرلند [11]در قرن شانزدهم کشف شد و تکه های گرافیت به نام سنگ های علامت زن برای نوشتن بکاررفت.کونته موفق شد پودر گرافیت را با گل و سایر مواد برای ساختن مداد سربی ترکیب دهد.

تغییر مهم بعدی در ابزار نوشتن با اختراع قلم نوک گرد در دهه ۱۹۴۱ اتفاق افتاد.اگرچه اولین اختراع برای قلمی که نوک گردان آن جوهر را بیرون می داد،در سال ۱۸۸۸ به نام”جان اچ لود” [12]امریکائی ثبت شد،ولی تا شصت سال پیش تکنولوژی آن به تولید انبوه نرسیده بود.جدیدترین اختراع ماژیک بود که به خاطر نوک نرمش  مناسب هر سرعت نویس  و روان نویس بود نخستین بار در ژاپن اختراع شد.برای برآوردن نیازهای نوشتار در موقعیت های مختلف،وسائل زیادی اختراع شدند،از قبیل گچ تخته سیاه،ماژیک وایت برد،قلم هائی برای نوشتن روی سطوح خاص مثل شیشه،فلزهای سیقل داده شده،فیلم های پلیمری و لباس و همچنین قلم هائی برای محیط های خاص مثلا در زیر آب. حالا تنوع زیادی از مداد شمعی ها و قلم های نوک نرم ترکیبی نیز مورد استفاده قرار می گیرند.

 

زبان نوشتاری:

در حالیکه اغلب از نوشتار به عنوان نمود دیداری گفتار نام برده می شود،ولی به عنوان یک رسانه  در قالب زبان نوشتاری با زبان گفتاری تفاوت های ساختاری داشت.تصور وجود ارتباط نزدیک بین زبان گفتاری و نوشتاری،که از قدیم در ادبیات غربی وجود داشته است،باعث فراموشی تقریبی این تفاوت ها در زبان شناسی جدید شده است. با ابنکه تنوع قابل توجهی در اندازه و میزان زبانها وجود دارد، ولی براحتی می توان گفت که تفاوت های ساختاری مابین اشکال نوشتاری و گفتاری تمام زبان هائی که صورت نوشتاری دارند، همیشه وجود داشته است.این مسئله به خاطر نقش های جداگانه زبان نوشتاری و گفتاری می باشد.

شاخص ترین مورد این است که نوشتار، درآندسته از جوامع گفتاری که زبان ارتباطی شان زبان بومی نیست، مورد استفاده قرار می گیرد.مثلا آکدیها  با اینکه زبان گفتاری شان آکدی بود ولی برای نوشتاراز خط سومری استفاده می کردند.مثال های دیگر زبان های کلاسیک مثل لاتین ،عربی و چینی و یا زبان های استعماری مثل،فرانسوی، انگلیسی،پرتقالی و دانمارکی در جامعه های گفتاری غیر بومی می باشد.

 

[1] . Rebus Principle

[2] . I.J.Gelb

[3] . Γράφω

[4] . plermic

[5] . cenemic

[6] .Pompeii

[7] . Foutain Pen

[8] . Nicholas Jacques Conte

[9] . Aztecs

[10] . Borrowdale

[11] . Camberland

[12] . john H.loud

 

 

 

 

 

 

لال

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

  • چهار × 2 =

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.